เอกสารประกอบการบรรยาย เรื่องการเขียนโครงการวิจัย

วิทยาลัยเทคโนโลยีภาคใต้

ถาม: การวิจัย คืออะไร?

ตอบ: คือกระบวนการแสวงหาความรู้อย่างเป็นระบบ

ถาม: โครงสร้างของกระบวนการทำวิจัยเป็นอย่างไร ?

ตอบ: โครงสร้างของกระบวนการวิจัยมี ๓ ส่วน

          ๑. คำถาม หรือ โจทย์การวิจัย ภาษาอังกฤษ เรียกว่า ResearchQuestion หรือ Research Problem

          ๒. วิธีการหรือกระบวนการตอบคำถามหรือโจทย์นั้น บางทีเรียกว่า ระเบียบวิธีวิจัย บางทีเรียกว่า วิธีวิทยาการวิจัย ภาษาอังกฤษ เรียกว่า Research Methodology

          ๓. การวิเคราะห์และตีความข้อมูล

ถาม: ถ้าจะทำวิจัย จะเริ่มต้นอย่างไรสำหรับคนมือใหม่?

ตอบ: ให้เริ่มต้นตามขั้นตอน ดังนี้

        ๑. มองหาปรากฏการณ์ที่เราสนใจ ถ้ามีความสนใจในหลายปรากฏการณ์ ให้เลือกปรากฏการณ์ที่สนใจมากที่สุด ปรากฏการณ์เดียวก่อน

ถาม: ปรากฏการณ์ คืออะไร ช่วยอธิบายด้วย

ตอบ: ปรากฏการณ์ คือสิ่งที่เกิดขึ้นรอบๆตัวเราทั้งในอดีต ปัจจุบัน และแม้ในอนาคต ปรากฏการณ์ที่เราคุ้นเคยนั้น อาจแบ่งออกได้เป็น ๒ ประเภท คือ

 ๑. ปรากฏการณ์ธรรมชาติ ได้แก่ แผ่นดินไหว ภูเขาไฟระเบิด น้ำขึ้นน้ำลง ฝนตกแดดออก ฯลฯ

 ๒. ปรากฏการณ์ทางสังคม เช่น สงคราม การอพยพโยกย้าย การเดินขบวน การหย่าร้าง การรวมตัวกันเป็นกลุ่ม ความยากจนของคน ฯลฯ

  ปรากฏการณ์ ๒ ประเภทนี้ ต่างกันอยู่เรื่องเดียว คือ ปรากฏการณ์ทางสังคม มีตัวมนุษย์เข้าไปเกี่ยวข้องในฐานะผู้กระทำ(ACTORS)

ถาม: เมื่อเลือกปรากฏการณ์ที่สนใจจะทำวิจัย ได้แล้ว ทำอย่างไรต่อไปเล่า

ตอบ: เมื่อเลือกปรากฏการณ์ที่สนใจจะทำวิจัยได้แล้ว ก็ต้องตั้งคำถาม หรือ ตั้งโจทย์การวิจัย

ถาม: การตั้งคำถามการวิจัย หรือ โจทย์การวิจัย

ตั้งอย่างไร บอกด้วย

ตอบ: เคยสังเกตไหมว่า เวลา คนเห็นปรากฏการณ์ต่างๆเกิดขึ้น คนที่อยากรู้ก็มักจะตั้งคำถามเสมอ เช่น พอเกิดแผ่นดินไหว คนที่อยากรู้ก็ตั้งคำถาม กับผู้ที่คิดว่า น่าจะให้คำตอบได้ หรือ เมื่อคนเห็น การโยกย้ายเกิดขึ้น คนที่อยากรู้ก็มักจะตั้งคำถาม เช่นกัน พอมีคนถาม ก็มักจะมีคน ช่วยตอบเสมอ ซึ่งบางครั้งก็ตอบถูก บางครั้งก็ตอบผิด อันเป็นเรื่องธรรมดา คนที่มักจะให้คำตอบแก่ผู้อื่นเสมอนี้แหละที่เราเรียกว่า นักทฤษฎี

เวลา ตั้งคำถามเกี่ยวกับปรากฏการณ์ คนมักจะถามคำถาม ๒ ลักษณะ ด้วยกัน คือ

 ๑. มันเป็นยังไงวะ ?

 ๒. มันเป็นอย่างนี้ได้ยังไงวะ ?

การตั้งคำถามการวิจัย หรือการตั้งโจทย์การวิจัย ก็ ตั้งใน ๒ ลักษณะ นี้ เช่นเดียวกัน

ถาม: คำถาม ๒ ลักษณะนี้ มันต่างกันอย่างไร?

ตอบ: ที่มันต่างกัน ก็คือว่า

คำถามแบบที่ ๑ ผู้ถามต้องการรู้ว่า ปรากฏการณ์ที่เกิดขึ้นนั้น มันเป็นอย่างไร กล่าวคือ มันมีรายละเอียดต่างๆอย่างไร เช่นว่า แผ่นดินไหวมันเป็นยังไง แผ่นดินมันสั่นมากไหม มีดินแยกหรือเปล่า มีบ้านเรือนพังไหม กินเนื้อที่กว้างแค่ไหน อะไรเหล่านี้เป็นต้น หรือ ความยากจนของหมู่บ้านนี้มันเป็นยังไง ผู้คนยากจนกันมากไหม จนกันขนาดไหน ถึงขนาดไม่มีอะไรกินเลยหรือ อะไรทำนองนี้

 คำถามแบบที่ ๒ ผู้ถามต้องการที่จะรู้ว่าปรากฏการณ์ที่เกิดขึ้นนั้นมีสาเหตุมาจากอะไรบ้าง เช่น อยากรู้ว่า ความยากจนของผู้คนในหมู่บ้านที่เกิดขึ้นนี้ มันมีสาเหตุอะไรบ้าง หรือ สาเหตุ

ของแผ่นดินไหวคืออะไร เป็นต้นมาจาก

การตั้งคำถามหรือการตั้งโจทย์การวิจัยทั้งสองลักษณะนี้ เวลาต้องการจะได้คำตอบจะต้องนำเอาวิธีการหรือระเบียบวิธีการวิจัยอย่างเป็นระบบมาใช้ ไม่เหมือนกับการถามผู้รู้ เพราะเมื่อถามผู้รู้ ผู้รู้นั้น ก็มักจะให้คำตอบได้ง่าย แต่อาจจะผิดก็ได้ เพราะฉะนั้นระเบียบวิธีวิจัยจึงเป็นสิ่งสำคัญ เพราะถ้าใช้ระเบียบวิธีวิจัยที่ไม่ถูกต้อง คำตอบที่ได้อาจจะผิดก็ได้

ถาม: หลังจากตั้งคำถามเสร็จแล้ว ทำยังไงต่อล่ะ

ตอบ: ก็พิจารณาว่าคำถามที่ตั้งนั้น เป็นคำถามลักษณะไหน แบบที่ ๑ หรือ แบบที่ ๒

ถ้าเป็นคำถามแบบที่ ๑ ก็ ให้ถามตัวเองว่า ต้องการรู้รายละเอียดอะไรบ้าง มากน้อยแค่ไหนเช่นสมมติว่า ตั้งคำถามว่าสภาพทั่วไปของชุมชนบ้านท่าสูงเป็นยังไงวะ และเราอยากรู้เรื่องสภาพการทำมาหากินของผู้คนในชุมชนท่าสูง ว่าทำมาหากินกันอย่างไร มีรายละเอียดของการทำอาชีพต่างๆ เช่น การประมง การค้าขาย การทำเกษตร การเผาอิฐ ฯลฯ หรือเราอยากรู้ว่าผู้คนที่ชุมชนท่าสูงอพยพโยกย้ายออกจากชุมชนมากน้อยแค่ไหน และโยกย้ายไปทำอะไรที่ไหน หรือเราอยากรู้ว่า วิถีชีวิตด้านวัฒนธรรมของชุมชนท่าสูงเป็นอย่างไร ยังมีการบวชเรียนกันอยู่หรือเปล่า ผู้คนยังไปทำบุญวันชักพระกันอยู่หรือไม่ มากน้อยเพียงใด ฯลฯ เรียกว่า อยากรู้อะไร ก็แสวงหาความรู้เรื่องนั้น

ถ้าอยากรู้แคบๆ การวิจัยชิ้นนั้นก็จะมีขอบเขตการวิจัยที่แคบ ความรู้ที่ได้ก็แคบ แต่ถ้าอยากรู้ให้กว้าง ขอบเขตการวิจัยก็กว้าง และความรู้ที่ได้ก็กว้างตามไปด้วย

  ถ้าการตั้งคำถามเป็นแบบที่ ๒ การดำเนินการวิจัยจะซับช้อนมากขึ้น มีเรื่องที่ต้องทำความเข้าใจมากขึ้น จึงจะทำวิจัยแบบนี้ได้

ถาม: ถ้าถามคำถามการวิจัยแบบที่ ๒ จะต้องรู้เรื่องอะไรเพิ่มเติมบ้าง บอกได้ไหม

ตอบ: ดังที่ได้กล่าวแล้ว การตั้งโจทย์การวิจัยแบบที่สองนั้น ผู้ตั้งคำถามต้องการรู้ว่า ปรากฏการณ์ที่กำลังสนใจนั้นมันเป็นอย่างนั้นได้ยังไงหมายความว่า ผู้ตั้งคำถามอยากรู้ถึงสาเหตุของการเกิดขึ้นของปรากฏการณ์นั้นนั่นเอง สมมติว่า การตั้งคำถามวิจัย มีว่า “ เพราะเหตุใดผู้คนในชุมชนบ้านหัวตะเข้จึงยากจน” นักวิจัยจะต้องใช้วิธีการวิจัยที่สามารถหาสาเหตุของความยากจน จนพบโดยมีหลักฐานยืนยันชัดเจน มิใช่การพูดลอยๆเท่านั้น ด้วยเหตุนี้การทำวิจัยที่ตั้งคำถามแบบนี้จึงซับซ้อนและยากกว่าการตั้งคำถามแบบที่๑ และจะต้องรู้ถึงส่งเหล่านี้เพิ่มเติม คือ

๑. ธรรมชาติของมนุษย์ในการแสดงพฤติกรรม

(เพราะปรากฏการณ์ทางสังคมนั้นมีมนุษย์เข้าไปเกี่ยวข้องในฐานะผู้กระทำ)

๑.๑. มนุษย์มีความจำเรื่องในอดีตได้

๑.๒. มนุษย์มีความเชื่อ มีระบบคุณค่า

๑.๓. มนุษย์ให้ความสำคัญกับ สิ่งที่มองเห็นได้ง่าย (PERCEPTION) มากกว่า ความจริง (REALITY)

๑.๔. มนุษย์ใช้เหตุผลเชิงอัตตวิสัยมากกว่าเหตุผลเชิงภาวะวิสัย

๑.๕. มนุษย์เป็นทั้งตัวกระตุ้นและตัวตอบสนองเมื่อมีความสัมพันธ์กัน

๑.๖. มนุษย์มีความซับซ้อนมาก ยากแก่การทำนาย

๒. ธรรมชาติของปรากฏการณ์ทางสังคม

    ๒.๑. ปรากฏการณ์ทางสังคมมีความเป็นมาทางประวัติศาสตร์

   ๒.๒. ปรากฏการณ์ทางสังคมมีทั้งมิติด้านอัตตวิสัยและมิติด้านภาวะวิสัย

   ๒.๓. ปรากฏการณ์ทางสังคมมีความเป็นพลวัต (DYNAMIC)

   ๒.๔. ปรากฏการณ์ทางสังคมมีความซับซ้อน

๓. วงจรชีวิตของปรากฏการณ์

    ปรากฏการณ์ทุกปรากฏการณ์จะมีวงจรชีวิตอยู่ ๔ ช่วงด้วยกัน คือ

   ๓.๑. การก่อเกิด (EMERGENCE)

   ๓.๒. การดำรงอยู่ (EXISTENCE)

   ๓.๓. การเปลี่ยนแปลง (CHANGE)

   ๓.๔. การดับสูญ (DEATH)

 นักวิจัยที่จะทำวิจัยเกี่ยวกับปรากฏการณ์ทางสังคมจำเป็นต้องเข้าใจในเรื่องเหล่านี้ มิฉะนั้นการทำวิจัยจะไม่สามารถตอบคำถามได้ชัดเจนและถูกต้องตามความเป็นจริง

ถาม: แล้วจะรู้ได้อย่างไรว่า การตั้งคำถามการวิจัย ชัดเจนหรือถูกต้องหรือไม่ ?

ตอบ: สำหรับนักวิจัยมือใหม่ อาจจะต้องปรึกษาผู้ที่รู้เรื่องนี้ และขอคำแนะนำจึงจะดี

ถาม: ในโครงการนี้ ควรจะทำการวิจัยแบบไหนดี

ตอบ: ทำได้ทั้ง ๒ แบบ แต่แบบคำถามแบบที่ ๑ จะง่ายกว่า ส่วนแบบที่ ๒ นั้น ทำแล้วจะได้ผ่านกระบวนการเรียนรู้มากกว่าและจะเป็นความรู้ที่สามารถนำไปใช้ได้มากในอนาคต

ถาม: ขั้นต่อไป ทำอะไรอีกเล่า

ตอบ: ที่กล่าวมาถึงตอนนี้ เป็นเพียงโครงสร้างส่วนที่ ๑ ของกระบวนการทำวิจัยเท่านั้น ยังจะต้องทำตามโครงสร้างที่ ๒ และ โครงสร้างที่ ๓ อีก

ถาม: เคยได้ยินมาว่า การวิจัยมีหลายประเภท เช่น วิจัยแบบทดลอง บ้าง วิจัยเชิงปริมาณ บ้าง ช่วยบอกหน่อยได้ไหมว่า มันเป็นอย่างไร?

ตอบ: ที่ได้ยินมาคงจริงและตำราวิจัยหลายเล่มก็เขียนไว้ทำนองนั้น แต่อยากให้เข้าใจว่า การเรียกชื่อการวิจัยแบบต่างๆนั้น ผู้รียกเรียกตามมุมมองที่ต่างกัน เช่น

๑. การวิจัยเชิงสำรวจ เรียกชื่อตามลักษณะของการเก็บข้อมูล คือใช้แบบสำรวจในการเก็บข้อมูล

๒. การวิจัยเชิงทดลอง เรียกชื่อตามลักษณะการออกแบบการวิจัย

๓. การวิจัยเชิงประวัติศาสตร์ เรียกชื่อตามอายุของปรากฏการณ์ที่กำลังทำวิจัย

๔. การวิจัยเชิงปริมาณ เรียกชื่อตามวิธีการวิเคราะห์ข้อมูลที่ใช้วิธีการทางสถิติวิเคราะห์

๕. การวิจัยเชิงคุณภาพ เรียกชื่อตามวิธีการวิเคราะห์ข้อมูลที่ไม่ใช้วิธีการทางสถิติเคราะห์

เป็นต้น

ถาม: ที่ว่ามีโครงสร้างส่วนที่สองและโครงสร้างส่วนที่ สามอีก มันเป็นยังไงล่ะช่วยขยายความหน่อย

ตอบ: โครงสร้างส่วนที่สองของการทำวิจัยก็คือส่วนที่เรียกว่า วิธีวิทยาการวิจัย หรือที่ภาษาอังกฤษเรียกว่า Research Methodology โครงสร้างส่วนนี้ มีประเด็นที่ต้องทำความเข้าใจหลายประเด็นเพราะมีความสับสนกันอยู่มาก

ประเด็นที่ ๑.  ต้องเข้าใจก่อนว่าในภาษาอังกฤษคำว่า Methodology นั้นมิได้หมายความเพียงแค่ Method (วิธีการหรือเทคนิควิธี) แต่ยังหมายรวมถึงโลกทัศน์ (World View) หรือทัศนะในการมองความเป็นไปของสรรพสิ่งในโลกนี้ ซึ่งคนอาจมองไม่เหมือนกัน ขึ้นอยู่กับความเชื่อ ประสบการณ์และความไม่รู้ ของคนเหล่านั้น เพราะฉะนั้น “โลกทัศน์” ของนักวิจัยจึงมีความสำคัญเพราะมันจะมีผลต่อการทำวิจัยมาก ข้อพึงสังวรตรงนี้ก็คือว่า นักวิจัยควรมีโลกทัศน์ต่อเรื่องที่จะทำวิจัยให้สอดคล้องกับความเป็นจริงให้มากที่สุด เพราะถ้านักวิจัยมีทัศน์ต่อสิ่งที่จะทำวิจัยผิดเพี้ยนไป การทำวิจัยนั้นก็ไม่สามารถได้คำตอบที่ตรงกับความเป็นจริง

ประเด็นที่ ๒. ภายใต้วิธีวิทยาการวิจัยนี้ ยังมีรายละเอียดส่วนที่เป็นวิธีการ (Method) อีกหลายประการจึงขอทำความเข้าใจตามลำดับไปดังนี้

๒.๑. การเลือกหน่วยการวิเคราะห์(Unit of Analysis) หรือ ระดับการวิเคราะห์ (Level of Analysis) การเลือกหน่วยการวิเคราะห์ที่ชัดเจนมีความสำคัญมากในการวิจัย เพราะมันจะมีผลต่อประเด็นอื่นๆตามมาอีกหลายประเด็น การเลือกหน่วยการวิเคราะห์หรือระดับการวิเคราะห์นี้ถ้าในการทำวิจัยที่ต้องการวิเคราะห์ข้อมูลด้วยวิธีการทางสถิติอนุมาน (Inferential Statistics) หน่วยวิเคราะห์ก็คือ N  หรือ n  นั้นเอง และเวลาต้องการสุ่มการสุ่มก็เป็นการสุ่ม หน่วยการวิเคราะห์หรือระดับการวิเคราะห์นั้นเอง เช่น ถ้าเราเลือกตัวคนพิการเป็นหน่วยการวิเคราะห์ ก็หมายความว่า “ประชากร”ที่เราจะนำมาศึกษาวิจัยก็คือกลุ่มคนพิการนั้นเอง ถ้าคนพิการมีอยู่ ๑๐๐๐ คน จำนวน”ประชากร” หรือ N ก็เท่ากับ ๑๐๐๐ และถ้านักวิจัยต้องการสุ่มผู้พิการเพียงครึ่งเดียว ซึ่งก็คือ n  จะเท่ากับ ๕๐๐ เป็นต้น  แต่ถ้านักวิจัยเลือกหน่วยหรือระดับการวิเคราะห์ เป็น กลุ่มผู้พิการ เช่นกลุ่มผู้พิการทางการเคลื่อนไหว กลุ่มผู้พิการทางการได้ยิน กลุ่มผู้พิการทางสมอง หรือกลุ่มผู้พิการทางสายตา เป็นต้น “ประชาการ”ก็คือจำนวนกลุ่ม ถ้าจะทำการสุ่มตัวอย่างก็ต้องสุมจากจำนวนกลุ่มทั้งหมดนี้ มิใช่เป็นการสุ่มตัวบุคคล แต่ถ้านักวิจัยต้องการเลือกหน่วยหรือระดับการวิเคราะห์เป็นองค์กร เช่นชมรมผู้พิการ จำนวน”ประชากร”ก็คือจำนวนชมรมผู้พิการทั้งหมด และถ้าจะสุ่มก็ต้องสุ่มจากจำนวนชมรมผู้พิการมิใช่สุ่มตัวบุคคลหรือจากกลุ่ม เป็นต้น

การเลือกหน่วยหรือระดับการวิเคราะห์นี้จะมีความเกี่ยวข้องกับเรื่องอื่นๆอีก เช่น การทำกรอบแนวคิด ซึ่งจะต้องมีระบบสอดคล้องกัน จะสลับระดับกันไม่ได้

๒.๒. การทำกรอบความคิดในกรณีที่มีการตั้งคำถามการวิจัยแบบที่ ๒ (Explanatory Research) จะต้องมีการทำกรอบความคิด (Conceptual Framework) การทำกรอบความคิดนี้ แท้ที่จริงก็คือการมีโลกทัศน์ต่อประเด็นที่จะทำวิจัยนั้นเอง หรือจะกล่าวอีกอย่างหนึ่งก็คือ กรอบความคิดนั้นก็คือ “คำอธิบาย” ปรากฏการณ์ที่กำลังจะศึกษาวิจัยในระดับแนวคิด แต่ถ้าใช้ภาษาทางวิชาสถิติก็อาจจะเรียกว่า เป็นการ “ตั้งสมมุติฐาน” แม้จะไม่เหมือนกันทีเดียวก็พอจะช่วยให้เข้าใจง่ายขึ้น การทำกรอบควมคิดนี้จะสะท้อนให้เห็นถึงโลกทัศน์ของนักวิจัยได้มากทีเดียว เช่น สมมุติว่า ปรากฏการณ์ที่นักวิจัยสนใจทำการวิจัย คือ ปรากฏการณ์ “ความยากจน” (poverty) และนักวิจัยเลือกหน่วยการวิเคราะห์หรือระดับการวิเคราะห์เป็นปัจเจกบุคคล และนักวิจัยตั้งคำถามการวิจัยแบบที่ ๒ คือ “ทำไมคนแต่ละคนจึงยากจนไม่เหมือนกันว่ะ?” หมายความว่า นักวิจัยสังเกตเห็นผู้คนในสังคมมีทั้งที่ยากจนมาก ยากจนน้อย รวยมาก และรวยน้อย และเกิดความอยากรู้ว่า อะไรคือสาเหตุที่ทำให้ปัจเจกบุคคลเหล่านี้ยากจนต่างกัน การทำกรอบความคิด หรือ “คำอธิบาย”ในเชิงแนวคิด เกี่ยวกับเรื่องนี้ควรจะต้องสอดคล้องกับความเป็นจริงให้มากที่สุด มิฉะนั้น การทำวิจัยเรื่องนี้ก็จะไม่สามารถหาคำตอบที่ชัดเจนได้ เช่น สมมุติว่า นักวิจัย มีทัศนะต่อความยากจนว่าเป็นเรื่องของคุณลักษณะส่วนตัวของคนนั้นๆและให้คำอธิยายว่า “ความยกจนมีสาเหตุมาจากการที่คนๆนั้นมีลูกมาก” ดังคำกล่าวที่มักได้ยินกันบ่อยๆว่า “ลูกมากจะยากจน”  ถ้าโลกทัศน์หรือ”คำอธิบาย”ปรากฏการณ์ความยากจนของปัจเจกบุคคลเป็นเพราะตัวบุคคลนั้นมีลูกมาก การทำวิจัยก็เพียงการเก็บข้อมูลด้านจำนวนลูก กับรายได้ของคนแต่ละคนแล้วนำมาวิเคราะห์ดูว่า คนที่มีลูกมากจะยากจนมากว่าคนที่มีลูกน้อยจริงหรือไม่ ถ้าผลการวิเคราะห์ยืนยันว่าจริงก็มักจะสรุปว่า  ถ้าไม่ต้องการให้ยากจนก็ไม่ควรมีลูกมาก ก็เท่านั้นเอง แต่ประเด็นที่ควรถามมีว่า ถ้าอย่างนั้น การแก้ปัญหาความยากจนของปัจเจกบุคคลก็ไม่ยากอะไร เพราะกระทำได้ด้วยการให้คนแต่ละคนมีลูกเพียงคนเดียวหรือไม่มีเลย ความยากจนในระดับปัจเจกก็แก้ได้แล้ว  ข้องสรุปอย่างนี้ ตรงกับความจริงหรือไม่ นักวิจัยต้องถามคำถามหลายๆครั้ง เพราะจากการสังเกตของเราก็เห็นได้ไม่ยากว่า คนที่ร่ำรวยจำนวนมากมีลูกหลายคน ในขณะเดียวกัน คนที่ยากจนก็มีลูกไม่มากเท่าคนรวยด้วยซ้ำ ถ้าข้อเท็จจริงขัดแย้งกับข้อสรุปจากากรวิจัย ก็แปลว่างานวิจัยนั้นไม่น่าเชื่อถือ เพราะฉะนั้นในการทำกรอบแนวคิดจะต้องพยายามให้สอดคล้องกับความเป็นจริงให้มากที่สุด เช่น ความยากจนของปัจเจกบุคคล อาจเป็นผลมาจากการด้อยการศึกษา การไม่มีปัจจัยการผลิต  การมีพื้นฐานฐานมาจากครอบครัวที่ยากจน หรือการใช้จ่ายฟุ่มเฟือย หรือชอบเล่นการพนันเป็นต้น

ข้อ”สมมุติฐาน” เหล่านี้ อาจจะจริงหรือไม่จริงก็ได้ ขึ้นอยู่กับข้องฒุลและการวิเคราะห์ข้อมูลที่นักวิจัยจะต้องทำในขั้นต่อไป เหตุผลที่นำมาเป็น”คำอธิบาย” ปรากฏการณ์ในกรอบแนวคิดนี้ เรียกกันหลายชื่อ เช่น บางครั้ง เรียกว่า “องค์ประกอบ” บ้าง เรียกว่า”เงื่อนไข” บ้าง ลางทีก็เรียกว่า “ ปัจจัย” บ้าง ถ้าเป็นการวิจับที่เรียกกันว่า การวิจัยเชิงปริมาณก็เรียกว่า “ตัวแปร” (Variable) ซึ่งทั้งหมดนี้ก็มีความหมายเหมือนกัน เป็นแต่เพียงว่า เป็นคำที่ใช้ในสาขาวิชาที่ต่างกันเท่านั้น

๒.๓. ตัวแปร, องค์ประกอบ, เงื่อนไขและ ปัจจัย

ภาษาที่ใช้กันในการวิจัยได้ก่อให้เกิดความสับสนพอสมควรเพราะคนที่นำมาใช้มาจากคนละสาขาวิชา เช่นคำว่า”ตัวแปร” (Variable) ซึ่งมีความหมายว่า สิ่งที่มี”ค่า” มากกว่า หนึ่งค่า เช่นอาจจะมีสองค่า ก็ได้ สามค่าก็ได้ หรือมากกว่านั้นก็ได้ “ตัวแปร”นี้เป็นภาษาที่ใช้กันในสาขาวิชาสถิติ และตัวแปรนี้ถูกนำมาใช้ในการวิจัย เมื่อพูดถึงตัวแปรก็ มีอยู่ สามประเภทหลักๆด้วยกัน คือ

ก.      ตัวแปรตามหรือตัวแปรผลลัพธ์(Dependent Variable) ซึ่งหมายถึงปรากฏการณ์ที่นักวิจัยต้องการอธิบายหรือต้องการคำตอบนั้นเอง เช่นความยากจนของปัจเจกบุคคลในตัวอย่างที่กล่าวมาข้างบนก็ถือว่า เป็น “ตัวแปรตาม”  ถ้าจะเขียนในรูปของสมการอย่างง่าย ว่า Y =  f ( a + b + c +……+ k) + E  ตัว Y  ก็คือตัวแปรตามนั้นเอง

ข.      ตัวแปรต้นหรือตัวแปรอิสระ(Independent Variables) คำว่าตัวแปรต้นหรือตัวแปรอิสระแท้ที่จริงก็คือ”ตัวที่ใช้ในการอธิบาย” ปรากฏการณ์ (Y) นั้นเอง เพราะฉะนั้น จึงเห็นว่า ตัวแปรต้นหรอตัวแปรอิสระมักจะมีหลายตัว จากสมการในข้อ (ก). ตัว  a, b, c  และ  k  ก็คือตัวแปรต้นหรือตัวแปรอิสระ

ค.      ตัวแปรแทรกซ้อน(Intervening Variables)  ตัวแปรประเภทนี้ แท้ที่จริงก็คือ “ตัวแปรต้น” นั่นเอง เป็นแต่เพียงว่า ในตอนทำกรอบแนวคิดอาจจะทำได้ไม่สอดคล้องสมบูรณ์ เวลาวิเคราห์ข้อมูลกลับพบว่าตัวแปรเหล่านี้มีผลในการอธิบายปรากฏการณืด้วยหรือไม่ก็อาจทำให้คำอธิบายตามกรอบแนวคิดผิดเพี้ยนไปได้ เพราะฉะนั้น ถ้าเป็นไปได้ในการทำกรอบแนวคิดพยายามให้ตัวแปรที่อาจเป็นตัวแปร แทรกซ้อนเข้ามาอยู่ในสมการด้วยในฐานะของตัวแปรต้นหรือตัวแปรอิสระ

ง.       องค์ประกอบ เงื่อนไข ปัจจัย  คำเหล่านี้เป็นคำที่ใช้ในสาขาอื่นที่มิใช่สาขาวิชาสถิติ เช่นคำว่า องค์ประกอบ เป็นคำที่ใช้ในสาขาวิชาคณิตศาสตร์  คำว่า เงื่อนไข เป็นคำที่ใช้ในสาขาวิชาวิทยาศาสตร์ และคำว่าปัจจัย เป็นคำที่ใช้ในพุทธศาสนา แต่คำเหล่านี้ แท้ที่จริงก็คือคำที่นำมาเป็นตัวอธิบายปรากฏการณ์เช่นเดียวกัน ถ้าจะกล่าวว่าคำเหล่านี้ก็คือ”ตัวแปรต้นหรือตัวแปรอิสระ”ในภาษาสถิตินั่นเอง

   ข้อพึงสังเกตสำหรับตัวแปร ก็คือ ระดับของตัวแปรที่นำมาใช้จะต้องเป็นระดับเดียวกับระดับของการวิเคราะห์

๒.๔. การกำหนดจำนวนหน่วยการวิเคราะห์ในการทำวิจัยนั้น จำนวนหน่วยการวิเคราะห์ (n) มีนัยที่สำคัญที่จะต้องพิจารณา กล่าวคือ ถ้าจุดมุ่งหมายของการทำวิจัยอยู่ที่การนำผลการวิเคราะห์ไปอ้างอิง ใน วงกว้าง (Generalization) จำนวนหน่วยการวิเคราะห์ต้องมีมากพอที่จะสามารถใช้การวิเคราะห์ด้วยวิธีการทางสถิติอนุมานได้ พูดอีกอย่างหนึ่งก็คือ ต้องมีจำนวนประชากร หรือกลุ่มตัวอย่างมากพอที่จะทำให้การคำนวณทางสถิติมีความไม่ลำเอียง (Un-biased) และมีประสิทธิภาพ (Efficient) แต่ถ้าจุดมุ่งหมายของการทำวิจัยเป็นไปเพื่อการทำความเข้าใจในปรากฏการณืนั้นอย่างลึกซึ้งท่ามกลางความซับซ้อนทั้งหลาย จำนวนหน่วยการวิเคราะห์ไม่จำเป็นต้องมาก อาจจะเป็นเพียงหน่วยเดียวก็ยังได้ สำหรับในกรณีที่ต้องใช้จำนวนหน่วยการวิเคราะห์มากนั้น นักวิจัยจะต้องมีความรู้ความเข้าใจในวิธีการสุ่มตัวอย่างประเภทต่างๆด้วย แต่จะไม่พูดในที่นี้

๒.๕. การออกแบบการวิจัย  การออกแบบการวิจัยก็เป็นเรื่องที่สำคัญมากอีกประการหนึ่งในการทำวิจัย เพราะหากออกแบบไม่ถูกต้องหรือไม่สอดคล้อง การหาคำตอบต่อคำถามการวิจัยอาจจะผิดพลาดหรือหาคำตอบไม่ได้ การออกแบบการวิจัย ขึ้นอยู่กับเป้าหมายหรือจุดมุ่งหมายการทำวิจัยประการหนึ่ง และเกี่ยวกับการตั้งข้อสมมติฐานอีกประการหนึ่งนอกจากนี้การออกแบบการวิจัย ของงานวิจัยที่ใช้สถิติเป็นเครื่องมือในการวิเคราะห์ข้อมูล กับการออกแบบการวิจัยที่ไม่ใช้สถิติเป็นเครื่องมือในการวิเคราะห์ก็มี ความแตกต่างกัน

ก.      การออกแบบการวิจัยสำหรับการวิจัยที่มีจุดมุ่งหมายต้องการนำไปอ้างอิง(Generalization)

(๑) แบบทดลอง (Pure Experimental Design) ในการออกแบบการวิจัยแบบนี้ หมายความว่าผู้วิจัยต้องควบคุม”ตัวแปรต้นหรือตัวแปรอิสระ” ที่อยู่ในกรอบแนวคิดให้ไม่ให้มีส่วนในการอธิบายปรากฏการณ์จนหมด ปล่อยให้มีตัวแปรต้นหรือตัวแปรอิสระเหลือเพียงตัวเดียวที่ผู้วิจัยต้องการรู้ กับตัวแปรตาม (ปรากฏการณ์ที่จะวิจัย) เพราะฉะนั้นสมการของงานวิจัยที่ออกแบบการวิจัยแบบนี้ก็จะเขียนได้ดังนี้

Y = f (x) โดย  Y  คือปรากฏการณ์ หรือตัวแปรตามที่ต้องการอธิบาย และ x คือ ตัวแปรต้นหรือตัวแปรอิสระที่นำมาอธิบายปรากฏการณ์ที่กำลังวิจัย  แต่ในความเป็นจริงเราก็รู้อยู่ว่า คำอธิบายที่มีต่อปรากฏการณ์ที่กำลังวิจัยอยู่นั้น มีตัวแปรอิสระที่จะช่วยอธิบายได้หลายตัว แต่นักวิจัยสนใจเพียงตัวแปรเดียวเพราะฉะนั้นจึงต้องควบคุมตัวแปรอิสระอื่นๆให้หมด การควบคุมในลักษณะนี้เรียกว่าการควบคุมโดยการออกแบบ (Control by Design) การวิจัยทางการแพทย์ วิทยาศาสตร์กายภาพและด้านการเกษตร นิยมการออกแบบแบบนี้มาก และถ้าสามารถควบคุมตัวแปรที่ไม่ต้องการศึกษาได้จริง ก็ถือได้ว่าเป็นการวิจัยที่น่าเชื่อถือมากที่สุด

(๒) การออกแบบแบบกึ่งทดลอง (Semi-Experimental Design) การออกแบบแบบนี้ก็คล้ายกับแบบที่ ๑ ต่างกันเพียงว่า ในการควบคุมตัวแปรต้นหรือตัวแปรอิสระนั้น ปล่อยให้ตัวแปรต้นหรือตัวแปรอิสระทำหน้าทีในการอธิบายได้มากกว่า ๑ ตัว ส่วนจะเป็นกี่ตัวขึ้นอยู่กับนักวิจัยว่าต้องการรู้ว่าตัวแปรอิสระตัวใดบ้างที่ช่วยอธิบายปรากฏการณ์ได้

(๓) การออกแบบแบบที่ไม่มีการควบคุมตัวแปรอิสระหรือตัวแปรต้นเลย (Non-Experimental Design) เป็นการออกแบบที่ปล่อยให้ตัวแปรอิสระหรือตัวแปรต้นทุกตัวในกรอบแนวคิดมีโอกาสในการอธิบายปรากฏการณ์ การออกแบบชนิดนี้ใช้การควบคุมด้วยวิธีการทางสถิติแต่มิได้ควบคุมด้วยการออกแบบ

ข.   แต่ถ้าเป้าหมายของการวิจัยอยู่ที่การพยายามทำความเข้าใจว่าปรากฏการณ์นั้นมีปัจจัยหรือเงื่อนไขอะไรบ้างที่สามารถอธิบายได้ท่ามกลางความสลับซับซ้อนต่างๆ แต่ไม่ต้องการนำผลการวิเคราะห์ไปอ้างอิงที่ไหน การออกแบบก็สามารถทำได้ดังนี้

(๑) การออกแบบที่เรียกว่า Single Case Longitudinal Design ในการออกแบบชนิดนี้ หน่วยการวิเคราะห์มักจะมีหน่วยเดียว การศึกษาวิเคราะห์จะดำเนินการโดยใช้เวลานาน (Longitudinal) เพื่อค้นหาคำตอบต่อคำถามการวิจัย

(๒) การออกแบบที่เรียกว่า Multi-Case Comparative Design ในการออกแบบชนิดนี้ จำนวนหน่วยการวิเคราะห์จะมากกว่าหนึ่ง แต่ก็ไม่มากนัก เช่นอาจจะเป็น ๒ หรือ ๓ หน่วย ในการวิจัยก็ศึกษาหน่วยการวิเคราะห์เหล่านี้เพื่อเปรียบเทียบกัน (Comparison)

ถาม: โอ๊ย ทำไมมันยุ่งจัง แล้วนี่ยังมีอะไรอีกล่ะ? ช่วยอธิบายให้มันง่ายๆหน่อยได้ไหม

ตอบ: ยังมีอีก ใจเย็นๆ ถ้าจะทำงานวิจัยให้ดีและถูกต้อง จะต้องให้ความสำคัญกับเรื่องพวกนี้ หาไม่ทำวิจัยไปก็ไม่ได้ประโยชน์อะไร เรื่องต่อไปที่สำคัญก็คือ การเก็บและรวบรวมข้อมูล ในการวิจัยนั้นถ้าข้อมูลเชื่อถือไม่ได้ หรือได้ข้อมูลไม่ครบถ้วนคุณค่าของการวิจัยก็ลดลง จึงควรให้ความสำคัญกับเรื่องนี้ให้มาก

๑. ชนิดหรือประเภทของของข้อมูล

ข้อมูลที่ใช้ในการทำวิจัยมีอยู่ ๒ ชนิดหรือ ๒ ประเภท คือ ข้อมูลที่เป็นตัวเลขจริง(Real numbers) ได้แก่จำนวนคน จำนวนโรงพยาบาล จำนวนคนไข้ จำนวนเงิน น้ำหนัก ส่วนสูง ฯลฯ ข้อมูลเหล่านี้มีค่าของมันซึ่งในการกำหนดค่าของ”ตัวแปร” ก็กระทำได้ง่าย ในบางครั้ง ตัวแปรบางตัวไม่มีค่าในตัวมันเองแต่นักวิจัย”ตั้งค่า”ให้ (Assigned numbers) เช่น ให้เพศชาย มีค่าเท่ากับ ๑ และเพศหญิงมีค่าเท่ากับ ๒ หรือกลับกัน ก็ได้ เป็นต้น ข้อมูลอีกประเภทหนึ่งเป็นข้อมูลที่ไม่เป็นตัวเลขแต่เป็นข้อมูลที่บ่งบอกคุณลักษณธ เช่น ผอม อ้วน ยากจน ร่ำรวย สวยงาม น่าเกลียด ที่ลุ่ม ที่ดอน เป็นต้น ข้อมูลเหล่านี้ก็มีความสำคัญ แต่ไม่อาจกำหนดค่าเป็นตัวเลขที่มีค่าจริงได้ เพราะฉะนั้นในการวิเคราะห์ตีความข้อมูลทั้งสองชนิดนี้จะต้องกระทำอย่างระมัดระวัง

๒. แหล่งข้อมูล

ข้อมูลที่ใช้ในการวิจัยนั้นสามารถเก็บรวบรวมได้จากแหล่งต่างๆหลายแหล่งทั้งนี้ขึ้นอยู่กับว่านักวิจัยต้องการข้อมูลอะไร แต่โดยหลักการแล้วแหล่งข้อมูลหลักๆจะมีอยู่ ๓ แหล่ง คือ (๑) แหล่งคน (๒) แหล่งเอกสารซึ่งหมายรวมถึงแผนที่ ภาพถ่ายหรือเทปบันทึกเสียงและเทปวีดีโอ ด้วยและ (๓) แหล่งสิ่งแวดล้อมใกล้ตัวเราหรือที่เรียกกันว่า”บริบท” (context)

๓. วิธีเก็บและรวบรวมข้อมูล

การเก็บและรวบรวมข้อมูลเพื่อการทำวิจัยนั้นสามารถทำได้หลายวิธี ซึ่งวิธีต่างๆเหล่านี้ก็จะสอดคล้องกับแหล่งข้อมูล เช่น

(ก)      ถ้าแหล่งข้อมูลเป็น คน การเก็บและรวบรวมข้อมูลก็อาจใช้ได้ทั้ง การสัมภาษณ์และ/หรือการตอบแบบสอบถาม หรือแม้แต่การสังเกตก็ยังได้

(ข)      ถ้าแหล่งข้อมูลเป็นเอกสาร การเก็บรวบรวมข้อมูล ก็ต้องใช้การอ่าน และ/หรือการฟังจากการบันทึกเสียงและภาพไว้

(ค)      ถ้าแหล่งข้อมูลเป็นสภาพแวดล้อมรอบตัวเรา การเก็บรวบรวมข้อมูลก็กระทำได้ด้วยการสังเกต

(ง)       อย่างไรก็ตาม วิธีการเก็บรวบรวมข้อมูลทั้งหลายที่กล่าวมายังมีรายละเอียดของแต่ละวิธีอีกมาก ซึ่งจะขอกล่าวดังนี้

(๑) การสัมภาษณ์ การเก็บข้อมูลโดยการสัมภาษณ์นั้นสามารถทำได้หลายวิธี เช่น การสัมภาษณ์แบบเผชิญหน้า (Face to face interview) การสัมภาษณ์แบบไม่เผชิญหน้า ได้แก่การสัมภาษณ์ทางโทรศัพท์ เป็นต้น

การสัมภาษณ์แบบเผชิญหน้าก็ยังมีรายละเอียดอีก เช่น การสัมภาษณ์แบบหนึ่งต่อหนึ่ง การสัมภาษณ์แบบหนึ่งต่อหลาย(Focus Group interview) เป็นต้น นอกจากนี้ยังมีการสัมภาษณ์แบบมีโครงสร้าง การสัมภาษณ์แบบไม่มีโครงสร้าง การสัมภาษณ์แบบเจาะลึก (In-depth interview) เป็นต้น

(๒) การเก็บข้อมูลโดยใช้แบบสอบถามก็มีรายละเอียดเช่นกัน เช่นแบบสอบถามที่ต้องการให้ผู้ตอบเลือกตัวเลือกที่นักวิจัยจัดให้ หรือ การตอบคำถามแบบให้ผู้ตอบสามารถตอบอย่างเสรี (Open-ended questions)

(๓) การเก็บข้อมูลโดยการสังเกตก็มีรายละเอียดว่า จะสังเกตแบบเข้าไปมีส่วนร่วมในปรากฏการณ์โดยตรง (Participant Observation)  หรือ การเก็บข้อมูลด้วยการสังเกตแบบห่างๆ (Non-participant Observation)

๔. วิธีการบันทึกข้อมูล

การเก็บรวบรวมข้อมูลจากแหล่ข้อมูลต่างๆและด้วยวิธีการเก็บข้อมูลหลายวิธีที่กล่าวมาแล้วนั้น นักวิจัยต้องทำการบันทึกข้อมูลไว้อย่างเป็นระบบเพื่อที่จะได้นำข้อมูลมาวิเคราะห์หาข้อสรุปหรือหาคำตอบต่อคำถามการวิจัย การบันทึกข้อมูลนี้นอกจากการเก็บข้อมูลด้วยวิธีกรอกแบบสอบถามแล้ว ไม่ค่อยมีรูปแบบตายตัว บางคนก็จดบันทึกข้อมูลแบบจดเชาวเลขเวลาสัมภาษณ์แบบไม่มีโครงสร้างแล้วค่อยมาเขียนเป็นรายงานเต็มภายหลัง บางคนก็นิยมการอัดเทป บางคนใช้วิธีเขียนภายหลังการสัมภาษณ์ ทุกวิธีมีทั้งข้อดีและข้อจำกัดของมัน จึงเป็นหน้าที่ของนักวิจัยที่ยะต้องพิจารณาเลือกเอาเอง

๕. การจัดและการวิเคราะห์ข้อมูล

กิจกรรมส่วนนี้เป็นกิจกรรมที่มีความยากพอสมควรในการทำวิจัย เพราะนักวิจัยต้องมีความรู้ความเข้าใจในเรื่องต่างๆไว้เป็นพื้นฐานที่หนักแน่นพอ เช่นถ้าเป็นการวิเคราะห์แบบใช้สถิติอนุมานก็ต้องมีความรู้ความเข้าใจในหลักการและวิธีการของวิชาสถิติดีพอและถ้าใช้วิธีวิเคราะห์ที่มไใช่วิธีการทางสถิติแต่ใช้วิธีการตีความอย่างเข้าใจในบริบทของเรื่องที่วิจัยหรือที่เรียกว่า วิธี Interpretive Understanding ก็ต้องมีความรู้ความเข้าใจด้านสังคมวัฒนธรรมดีพอ เป็นต้น

แต่ก่อนที่จะวิเคราะห์ข้อมูลไม่ว่าจะใช้สถิติหรือไม่ใช้ นักวิจัยจะต้องจัดการกับข้อมูลให้เป็นระเบียบเสียก่อน เพราะข้อมูลในการทำวิจัยเรื่องหนึ่งๆจะมีจำนวนมาก การจัดข้อมูลก็มีหลายวิธี แต่หลักการที่ยึดถือกันก็คือการจัดข้อมูลให้เป็นหมวดหมู่ตามตัวแปร หรือตามกรอบความคิด เป็นต้น

เรื่องการวิเคราะห์และตีความข้อมูลนี้คงต้องลงมือปฏิบัติจึงจะเข้าใจได้ดี

ถาม: ถ้าอย่างนั้น เอาไว้ค่อยลงมือทำไปด้วยเรียนรู้ไปด้วยมิดีกว่าหรือ

ตอบ: เห็นด้วยเพราะจะเรียนรู้ดีกว่าการบรรยายอย่างเดียว

ถาม: แล้วยังมีเรื่องอะไรอีกไหมนี่

ตอบ: ก็มีเรื่องการเขียนรายงานการวิจัย เพราะเมือวิเคราะห์ข้อมูลแล้วก็ต้องรายงานว่า ค้นพบอะไร สามารถตอบคำถามการวิจัยที่ตั้งไว้ได้หรือไม่เพียงใด การเขียนรายงานการวิจัยนี้ก็คงต้องลงมือปฏิบัตินั่นแหละจึงจะได้เรียนรู้ว่าควรทำอย่างไร

ถาม: เท่าที่ฟังมานี้ ก็รู้สึกว่า การทำวิจัยให้ถูกต้องและให้น่าเชื่อถือนั้นก็ไม่ใช่ของง่ายเลยนะ

ตอบ: ก็ไม่ยากนักดอก ขอแต่เพียงว่า เราจะต้องมีความเข้าใจและแม่นยำในหลักการต่างๆ อย่าทำวิจัยแบบที่หลายคนทำกันอยู่ พวกนั้นนอกจากไม่ถูกต้องแล้ว ยังน่าสงสารตรงที่ไม่รู้ว่าสิ่งที่ตัวเองทำนั้นไม่ถูกต้องอีกด้วย

นายอุทัย ดุลยเกษม